Budowa włosa

Poznanie budowy i struktury włosa to klucz do zrozumienia, jak funkcjonują włosy i jak reagują na różne zabiegi. W tej kategorii znajdziesz informacje o anatomii włosa – zarówno części nad skórą (łodygi włosa), jak i tej ukrytej w skórze (mieszka włosowego). Dowiesz się także, jakie cechy różnicują włosy (np. grubość, krętość, kolor) oraz jak przebiega cykl ich wzrostu.

Łodyga włosa | Mieszek włosowy | Cykl wzrostu włosa | Rodzaje włosów | Porowatość włosów | Grubość włosa | Gęstość włosów | Kolor włosów

Łodyga włosa (warstwy włosa)

Łodyga włosa to część włosa wystająca ponad powierzchnię skóry (część „widoczna"). Składa się ona z trzech koncentrycznych warstw: osłonki (powłoczki), kory i rdzenia. Osłonka włosa (cuticle) jest zewnętrzną warstwą utworzoną z nałożonych na siebie komórek keratynowych w kształcie dachówek. Jej główną funkcją jest ochrona wnętrza włosa przed uszkodzeniami mechanicznymi i chemicznymi; gładka, szczelnie przylegająca osłonka zapewnia włosom połysk i zdrowy wygląd. Kora włosa (cortex) znajduje się pod osłonką – to najgrubsza warstwa, zbudowana z wydłużonych, martwych komórek wypełnionych fibrylami keratyny. Kora nadaje włosom ich wytrzymałość, elastyczność oraz zawiera naturalny pigment (melaninę) odpowiedzialny za kolor włosów. Rdzeń włosa (medulla) to centralna część łodygi, występująca głównie we włosach grubych i sztywnych – u cienkich włosów może go w ogóle nie być. Rdzeń zbudowany jest z luźno ułożonych komórek i przestrzeni wypełnionych powietrzem; jego rola nie jest do końca poznana, choć przypuszcza się, że może wpływać na izolację termiczną.

Chemicznie włosy zbudowane są głównie z białka keratyny (stanowi ona podstawowy budulec zarówno osłonki, kory, jak i rdzenia). Keratyna to odporne białko bogate w cysteinę (aminokwas siarkowy) – wiązania dwusiarczkowe w cysteinie zapewniają włosom ich siłę i sprężystość. Oprócz keratyny, włos zawiera też pewne ilości wody, lipidów oraz pigmentu melaniny. Właśnie melanina odpowiada za kolor włosów – występuje w dwóch formach: ciemna eumelanina i rudawe odcienie nadająca feomelanina. Im więcej eumelaniny, tym włosy ciemniejsze; przewaga feomelaniny skutkuje odcieniem rudawym lub złocistym. Brak pigmentu oznacza włosy siwe lub białe.

Osłonka włosa decyduje nie tylko o połysku, ale i o porowatości włosa (stopniu rozchylenia łusek) – to ważne pojęcie omówione dalej. Uszkodzenia osłonki (np. wskutek wysokiej temperatury, promieni UV czy silnych środków chemicznych) powodują, że włosy tracą blask, stają się matowe, szorstkie i łamliwe. Dlatego tak istotna jest odpowiednia pielęgnacja z pomocą masek do włosów i odżywek, aby zachować integralność zewnętrznej warstwy włosa.

Mieszek włosowy (korzeń włosa)

Mieszek włosowy to część włosa znajdująca się pod skórą – swoisty „mini-organ", z którego wyrasta włos. To wydłużona struktura w skórze składająca się z cebulki włosa, otaczających pochewek oraz brodawki włosa. Korzeń włosa (czyli część włosa wewnątrz mieszka) zakończony jest opuszką (cebulką) – zgrubieniem, w którym zachodzą najważniejsze procesy wzrostu włosa. W cebulce znajdują się intensywnie dzielące się komórki macierzy włosa oraz melanocyty dostarczające pigment. Cebulka otacza od spodu brodawkę włosową, w której przebiegają naczynia krwionośne odżywiające włos. To dzięki brodawce dostarczane są składniki odżywcze i tlen, niezbędne do wzrostu zdrowego włosa.

Mieszek włosowy jest osłonięty przez dwie pochewki: wewnętrzną i zewnętrzną. Wewnętrzna pochewka korzenia otacza wyrastający włos, pomaga go kształtować i ulega keratynizacji wraz z nim. Zewnętrzna pochewka stanowi przedłużenie naskórka w głąb skóry – wyściela mieszek aż do cebulki. Całość mieszka otoczona jest torebką łącznotkankową, która izoluje włos od otaczającej skóry. Do mieszka uchodzi również gruczoł łojowy – wydzielający sebum, które natłuszcza włos i skórę głowy – oraz przyczepia się mięsień przywłosowy (to on odpowiada za „gęsią skórkę", gdy się kurczy i podnosi włosy).

W obrębie mieszka zachodzą wszystkie kluczowe procesy wzrostu i regeneracji włosa. Kondycja mieszka i zdrowie skóry głowy determinują jakość odrastających włosów. Dlatego np. problemy z ukrwieniem skóry czy stanami zapalnymi mieszków mogą skutkować wypadaniem lub osłabieniem włosów. Więcej o wpływie stresu na wypadanie włosów przeczytasz w artykule włosy a stres – jak wpływa na kondycję włosów.

Cykl wzrostu włosa (fazy włosowe)

Cykl życia włosa składa się z trzech głównych faz: anagenu, katagenu i telogenu. Każdy pojedynczy włos na głowie przechodzi przez te etapy niezależnie od innych (na szczęście asynchronicznie – dzięki temu nie tracimy naraz wszystkich włosów).

• Anagen (faza wzrostu) – to najdłuższa i najważniejsza faza, podczas której włos aktywnie rośnie. Komórki macierzy w cebulce intensywnie się dzielą, a brodawka dostarcza składniki odżywcze, dzięki czemu włos wydłuża się. U zdrowej osoby ok. 85–90% włosów na głowie znajduje się w fazie anagenu w danym momencie. Anagen na skórze głowy trwa średnio od 2 do 6–7 lat, w zależności od uwarunkowań genetycznych, gospodarki hormonalnej i ogólnego stanu zdrowia. To tłumaczy, dlaczego u niektórych osób włosy mogą naturalnie osiągać bardzo dużą długość (długi anagen), a u innych wydają się „zatrzymywać" np. za łopatkami – ich anagen jest krótszy.
• Katagen (faza przejściowa) – krótka faza trwająca około 2–3 tygodni. W tym okresie wzrost włosa zatrzymuje się. Cebulka włosa obumiera i kurczy się, odłączając od brodawki. Włos przestaje być odżywiany i powoli przemieszcza się ku górze mieszka. Jedynie około 1–3% włosów jest w fazie katagenu w danym momencie, gdyż to etap przejściowy między wzrostem a wypadaniem.
• Telogen (faza spoczynku) – faza odpoczynku mieszka. Trwa kilka tygodni do kilku miesięcy (typowo około 2–3 miesiące). W tym czasie mieszek włosowy pozostaje w uśpieniu, nie rośnie nowy włos, a stary włos jest już całkowicie zrogowaciały i osadzony płytko w mieszku. Około 8–15% włosów na głowie znajduje się w telogenie. Pod koniec tej fazy dochodzi do wypadnięcia włosa – stary włos (zwany włosem telogenowym) wypada, wypchnięty przez nowy rosnący włos anagenowy, który rozpoczyna kolejny cykl.

W normalnych warunkach człowiek dziennie traci średnio od 50 do 100 włosów w fazie telogenowej – jest to fizjologiczne zjawisko związane z cyklem włosowym. Zaburzenia w cyklu (np. nagłe przerwanie dużej liczby włosów w anagenie i ich przejście do telogenu) mogą powodować wzmożone wypadanie – takie zjawisko nazywamy telogenowym wypadaniem włosów.

Na długość poszczególnych faz mogą wpływać czynniki hormonalne, genetyczne, stres czy choroby. Przykładowo, hormon DHT (pochodna testosteronu) u osób z predyspozycją powoduje skracanie anagenu w mieszkach na czubku głowy – stąd łysienie androgenowe objawia się stopniowym miniaturyzowaniem włosów i ich wcześniejszym wypadaniem właśnie w tych okolicach. Z kolei w okresie ciąży wydłuża się anagen wielu włosów (włosy są wtedy gęstsze), by po porodzie naraz wiele włosów przeszło w telogen (co skutkuje poporodowym wypadaniem włosów).

Podsumowując, cykl włosowy determinuje tempo wzrostu i maksymalną długość włosów. Średni przyrost włosa to ok. 1–1,5 cm na miesiąc. Znając fazy wzrostu, wiemy też, że stymulacja krążenia skóry głowy czy dbanie o dietę może wpłynąć korzystnie głównie na fazę anagenu. Jednak żadne kuracje nie spowodują, że włos w telogenie „nie wypadnie" – celem jest raczej pobudzenie nowych anagenów, by ubytek był uzupełniany.

Rodzaje włosów (kształt włosa i skręt)

Rodzaj włosów często kojarzymy z ich skrętem: mówimy o włosach prostych, falowanych, kręconych czy kędzierzawych. Te cechy są zdeterminowane głównie genetycznie i wynikają ze specyficznej budowy mieszka oraz samego włosa. Kluczową rolę odgrywa kształt przekroju poprzecznego włosa. Włosy:

• proste mają przekrój okrągły,
• falowane – lekko owalny (spłaszczony),
• kręcone – bardziej spłaszczony eliptyczny przekrój,
• kędzierzawe (bardzo mocno skręcone, np. tzw. afro) – przekrój w kształcie mocno spłaszczonym, przypominającym nieregularną literę „nerka" lub rogalik.

Im bardziej spłaszczony/owalny włos, tym większa tendencja do skrętu – włos „zakręca się" w trakcie wzrostu. Oprócz przekroju, wpływ mają też ułożenie mieszków w skórze (np. mieszek pod kątem daje falowanie) oraz rozmieszczenie wiązań chemicznych w strukturze włosa. Włosy proste są zazwyczaj bardziej błyszczące (łuski ściśle przylegają, światło dobrze się odbija), natomiast włosy kręcone bywają bardziej suche i matowe – wynika to z tego, że sebum trudniej rozprowadza się po skręconym włosie. Dobierając szampony do włosów kręconych i maski do włosów kręconych, warto szukać formuł bogato nawilżających.

Warto zaznaczyć, że w obrębie tych głównych typów istnieją dalsze podziały (np. popularna klasyfikacja Andre Walkera lub tzw. typy skrętu 2a, 2b, 3a, 3b, 4a itd. używane wśród włosomaniaczek). Skręt włosa można tymczasowo zmieniać zabiegami chemicznymi lub termicznymi: np. trwała ondulacja chemicznie zmienia proste włosy w kręcone, a prostowanie keratynowe wygładza kręcone pasma. Niemniej, naturalny kształt przekroju i skręt nadany przez geny ostatecznie objawia się odrastającym nowym włosom.

Porowatość włosów

Porowatość włosów to termin określający stopień rozchylenia łusek osłonki włosa. Inaczej mówiąc – opisuje, jak bardzo „porowata" (chropowata) jest powierzchnia włosa i jak dużo przestrzeni między łuskami występuje. Porowatość jest ściśle związana z budową i kondycją osłonki włosa. Wyróżniamy trzy główne typy:

• Włosy niskoporowate – łuski ściśle przylegają do kory, włosy mają gładką powierzchnię. Są zazwyczaj naturalnie zdrowe, lśniące, trudno chłoną wilgoć z otoczenia i nie puszą się łatwo. Z drugiej strony bywają oporne na stylizację (np. ciężko je zakręcić) i długo schną, bo woda wolno przenika. Przeważnie włosy proste lub lekko falowane są niskoporowate.
• Włosy średnioporowate – łuski są umiarkowanie odchylone. Łączą cechy obu skrajności – wyglądają dość zdrowo, mogą mieć lekki połysk, czasem są falowane. Mają skłonność do lekkiego puszenia przy wilgoci i umiarkowanie chłoną produkty. To najczęstszy typ; wiele włosów normalnych, lekko przesuszonych lub z lekkim skrętem zalicza się do średnioporowatych.
• Włosy wysokoporowate – łuski są wyraźnie rozchylone, powierzchnia włosa szorstka. Takie włosy łatwo chłoną wilgoć, ale też szybko ją tracą, bo nic nie zatrzymuje wody w środku. Często są matowe, suche w dotyku, puszą się przy byle wilgoci. Ten typ występuje naturalnie przy bardzo kręconych włosach (mocny skręt zwykle oznacza większą porowatość) oraz przy włosach zniszczonych – np. częstym rozjaśnianiem, trwałą lub intensywną stylizacją na gorąco. Wysokoporowate włosy wymagają troskliwej pielęgnacji, by domknąć łuski – pomocne będą maski nawilżające i szampony nawilżające.

Porowatość bywa częściowo uwarunkowana genetycznie, ale też dynamicznie się zmienia pod wpływem zabiegów i pielęgnacji. Można mieć włosy niskoporowate przy skórze (odrost dziewiczy), a wysokoporowate na końcach (wieloletnie farbowanie, prostowanie). Określenie porowatości pomaga dobrać kosmetyki – np. oleje: włosy niskoporowate lubią lżejsze oleje nasycone (kokosowy, babassu), a wysokoporowate – cięższe, wielonienasycone (np. lniany, konopny). Również proteiny i humektanty warto dozować wg porowatości – włos wysokoporowaty chłonie je łapczywie, a przy niskoporowatych łatwo „przesycić" je składnikami odżywczymi.

Jak sprawdzić porowatość? Prostym testem domowym jest umieszczenie umytego, suchego włosa w szklance wody o temperaturze pokojowej. Odczekaj kilka minut: jeśli włos utrzymuje się na powierzchni – jest niskoporowaty. Jeśli opadł mniej więcej do połowy wysokości wody – średnioporowaty. Jeśli utonął opadając na dno – wysokoporowaty. Test ten daje orientacyjny wynik. Porowatość można też zbadać u trychologa pod mikroskopem.

Grubość włosa

Grubość włosa odnosi się do średnicy pojedynczego włosa. Włosy mogą być cienkie, średniej grubości lub grube. Grubość zależy głównie od uwarunkowań genetycznych i rasy – np. u osób azjatyckich włosy są z reguły grubsze, a u wielu Europejczyków – cienkie. Średnica włosa ludzkiego waha się mniej więcej od 0,04 mm (bardzo cienkie, „baby hair") do 0,12 mm (bardzo grube).

Grubość włosa wpływa na jego wygląd i zachowanie. Włosy cienkie są delikatne, mają mniejszą średnicę rdzenia i kory, często jest ich za to więcej na głowie (osoby o jasnych, cienkich włosach statystycznie mają więcej włosów niż bruneci, ponieważ włosy jasne są z reguły cieńsze). Cienkie włosy są mniej odporne na uszkodzenia mechaniczne i termiczne – łatwiej je „spalić" prostownicą czy zniszczyć farbowaniem, wymagają więc łagodniejszego traktowania. Plusem jest, że bywają bardziej miękkie i lejące, chociaż często narzekamy na ich brak objętości. Włosy grube z kolei są mocniejsze, trudniej je złamać czy przerwać, ale mogą być bardziej sztywne, trudniejsze do ułożenia i podatne na puszenie. Grube włosy w dotyku są „szorstkie" i wizualnie pojedynczy włos jest bardziej widoczny.

Warto odróżnić grubość włosa od gęstości włosów – można mieć cienkie włosy w dużej ilości (wysoka gęstość), jak i grube włosy, których jest mało na cm² (niska gęstość). W pielęgnacji i stylizacji często trzeba brać poprawkę na grubość: np. cienkie włosy łatwo przeciążyć zbyt ciężkimi maskami czy olejami, za to dobrze reagują na proteiny dodające struktury. Przy cienkich włosach dobrze sprawdzają się szampony zwiększające objętość. Grube włosy częściej potrzebują emolientów, by je ujarzmić i wygładzić.

Istnieje także zjawisko miniaturyzacji włosów – np. w łysieniu androgenowym mieszki wrażliwe na DHT wytwarzają coraz cieńsze i słabsze włosy, aż w końcu włos staje się niemal niewidoczny (meszkowaty). Wówczas mówimy, że włosy cienkie z powodu choroby – jest to problem medyczny, inny od naturalnie cienkich, zdrowych włosów.

Gęstość włosów

Gęstość włosów to liczba włosów przypadająca na daną powierzchnię skóry głowy (zwykle podaje się w przeliczeniu na 1 cm²) oraz łączna liczba włosów na głowie. Przeciętnie człowiek ma od 100 do 150 tysięcy włosów na głowie, ale wartości te mogą znacznie się różnić. Osoby o włosach jasnych (blond) zazwyczaj mają ich najwięcej – nawet do ~150 tys., bo włosy blond są zwykle cieńsze. Z kolei osoby rudowłose często mają najmniej włosów (80–100 tys.), lecz są one grubsze. Średnio na 1 cm² skóry głowy mieści się 150–250 włosów.

Gęstość włosów wpływa na wizualną objętość fryzury. Rzadkie włosy (niska gęstość) mogą sprawiać wrażenie „prześwitów" skóry, nawet jeśli same włosy są grube. Z kolei przy bardzo gęstych włosach każdy kucyk czy warkocz wydaje się pełny, choć pojedynczy włos może być cienki. Na gęstość nie mamy dużego wpływu – jest zdeterminowana liczbą mieszków włosowych, którą rodzimy się uwarunkowani genetycznie. Można jednak zapobiegać utracie gęstości poprzez dbanie o włosy (ograniczenie wypadania, pobudzanie wzrostu nowych baby hair).

W kontekście stylizacji, osoby z bardzo gęstymi włosami miewają problem z ich okiełznaniem (duża masa włosów – potrzebne mocne upięcia, więcej kosmetyków do stylizacji), natomiast osoby z rzadkimi włosami często poszukują sposobów na dodanie objętości – odpowiednie cięcie, lekkie kosmetyki unoszące u nasady i szampony zwiększające objętość.

Kolor włosów

Kolor włosów jest cechą określoną przez rodzaj i ilość pigmentu (melaniny) w korze włosa oraz (w mniejszym stopniu) przez zjawiska optyczne. Występują dwa podstawowe typy melaniny: eumelanina (barwnik brązowo-czarny) i feomelanina (barwnik żółto-czerwony). Różne proporcje tych pigmentów dają pełną gamę kolorów ludzkich włosów. Ogólnie eumelanina odpowiada za ton – im jej więcej, tym włos ciemniejszy (brąz, czarny). Feomelanina nadaje odcień – przy przewadze feomelaniny pojawiają się ciepłe, złote lub rude tony.

Naturalna paleta kolorów ludzkich włosów rozciąga się od bardzo jasnego blondu poprzez różne odcienie blondu, rudości, brązu aż do czerni, a także siwy (utrata pigmentu). Kolor włosów dziedziczymy po rodzicach poligenicznie – wiele genów wpływa na produkcję melaniny. Zmiana koloru naturalnego bez farbowania jest możliwa głównie w dzieciństwie (wiele dzieci blond ciemnieje z wiekiem).

Siwienie włosów to utrata pigmentu wraz z wiekiem. Melanocyty w mieszku stopniowo zmniejszają produkcję melaniny, aż całkiem ją wygaszają – wtedy włos wyrasta pozbawiony barwnika (białawy/siwy). Proces siwienia u większości ludzi zaczyna się między 30 a 50 rokiem życia. Jak skutecznie koloryzować siwe włosy i jakie produkty wybrać, wyjaśniamy w artykule farba do siwych włosów – jaką wybrać. Dedykowane szampony do włosów siwych pomagają utrzymać piękny, chłodny ton.

Włosy można oczywiście koloryzować – poprzez farbowanie, rozjaśnianie czy tonowanie – co rozwijamy w sekcji Koloryzacja włosów. Farby trwałe działają właśnie na melaninę: utleniacz i amoniak wnikają do kory i niszczą naturalny pigment (rozjaśniając bazę), jednocześnie zastępując go sztucznym barwnikiem. Jak czytać numerację farb i co oznaczają cyfry na opakowaniu? Tłumaczymy to w artykule jak rozumieć paletę farb do włosów. Naturalnego koloru (poza siwieniem) raczej nie zmienimy bez chemii, choć istnieją naturalne metody delikatnej zmiany odcienia (np. cytryna + słońce lekko rozjaśni, płukanka z orzecha przyciemni), ale dają subtelne efekty.

Wróć do strony głównej Centrum Wiedzy